Historia Chanuki: powstanie w obronie wiary i wolności
Chanuka to żydowskie Święto Świateł, zakorzenione w jednym z najbardziej dramatycznych i inspirujących rozdziałów naszej historii.
Ponad 2000 lat temu, w czasach Drugiej Świątyni, Ziemia Izraela znajdowała się pod panowaniem hellenistycznego imperium Seleucydów, rządzonego przez króla Antiocha IV. Jego okrutne prawa miały wymazać żydowską wiarę i praktykę religijną, zmuszając lud do porzucenia judaizmu i przyjęcia hellenistycznego stylu życia.
Niewielka grupa żydowskich powstańców, zwanych Machabeuszami, pod wodzą Judy Machabeusza i jego rodziny, stawiła czoła potędze armii imperium. Byli w mniejszości i słabo uzbrojeni, dlatego ich zwycięstwo było niczym innym jak cudem.
Wbrew wszelkim przeciwnościom wygrali wiele bitew i odzyskali Świątynię w Jerozolimie, ponownie poświęcając ją Bogu.
Po wejściu do zbezczeszczonej Świątyni znaleźli tylko mały dzban czystej oliwy, która wystarczała, by zapalić menorę na jeden dzień. A jednak wydarzył się cud. Oliwa płonęła przez osiem dni, aż można było przygotować nową. To wydarzenie stanowi serce Chanuki i symbolizuje triumf wiary, wytrwałości i Bożej interwencji nad uciskiem i rozpaczą.
Tradycje chanukowe: świętowanie cudu
Żydzi na całym świecie od stuleci obchodzą Chanukę, podtrzymując przy życiu jej tradycje i duchową istotę. Święto trwa osiem dni i zaczyna się 25 kislew według kalendarza hebrajskiego. W te dni radosnego rodzinnego świętowania kultywuje się szczególne tradycje, przekazywane z pokolenia na pokolenie:
Zapalanie chanukii: Główną tradycją Chanuki jest zapalanie chanukii, specjalnej menory o dziewięciu ramionach: ośmiu, po jednym na każdy dzień cudu, oraz środkowego, zwanego szames, którym zapala się pozostałe. Każdej nocy zapala się o jedną świecę więcej, czemu towarzyszą błogosławieństwa i śpiew pieśni, takich jak "Maoz Cur" ("Skało mego zbawienia"). Rosnące światło wyraża szerzenie się nadziei i wiary.
Potrawy świąteczne: Chanuka słynie też z pysznych tradycji kulinarnych, zwłaszcza potraw smażonych na oleju, które symbolizują cud oliwy. Dwie najważniejsze to lewiwot, znane także jako latkes, chrupiące i złociste placki warzywne podawane z musem jabłkowym lub kwaśną śmietaną, oraz sufganijot, pączki nadziewane marmoladą.
Gra w sewiwon/drejdel: Gra czworościennym bączkiem to ulubiona część chanukowych zabaw. Na każdej ściance widnieje hebrajska litera: Nun, Gimel, He i Szin, oznaczające "Nes gadol haja szam" ("Wielki cud zdarzył się tam").
Chanuka gelt / Dmej Chanuka: Kolejną tradycją jest dawanie dzieciom monet (prawdziwych lub czekoladowych), co rozwija hojność i wdzięczność.
Księgi Machabejskie: historyczna relacja o Chanuce
Księgi Machabejskie należą do apokryfów, czyli ksiąg zewnętrznych. Są to starożytne pisma powstałe później niż Biblia, lecz przed wczesnorabinicznymi dziełami, Miszną i Talmudem. Księgi Machabejskie zawierają szczegółową historyczną relację o wydarzeniach, które doprowadziły do ustanowienia święta Chanuki. Opisują zmagania narodu żydowskiego pod uciskiem Seleucydów, bohaterskie powstanie Machabeuszy oraz ponowne poświęcenie Świątyni w Jerozolimie. Choć nie weszły do Biblii hebrajskiej, teksty te dają bezcenny wgląd w odwagę, wiarę i determinację, które wyznaczają historię Chanuki.
Chanuka w prawie żydowskim (halacha)
Chanuka zajmuje wyjątkowe miejsce w prawie żydowskim: zasady jej obchodzenia są szczegółowo omówione w Talmudzie i skodyfikowane w kodeksie Szulchan Aruch. Główną micwą Chanuki jest zapalanie chanukii, symbolizujące cud oliwy. Świece należy zapalić po zapadnięciu zmroku, muszą płonąć co najmniej 30 minut i stać w miejscu, gdzie są widoczne, aby rozgłaszać cud. Przed zapaleniem odmawia się błogosławieństwa, a dodawanie światła każdej nocy oznacza rosnące duchowe oświecenie.
Chanuka w mistyce żydowskiej (kabała)
W mistyce żydowskiej Chanuka oznacza triumf Bożego światła nad ciemnością oraz duchową odnowę. Nauki kabalistyczne często interpretują światło menory jako przejaw nieskończonego boskiego światła, które oświeca duszę i świat. Każda świeca oznacza wyższy poziom duchowy i prowadzi nas ku jedności z Bogiem. Chanuka to także czas rozważania cudów i ufności w Bogu. Przypomina nam, że nawet w mrocznych czasach Bóg oświetli nam drogę wyjścia z ciemności.
Chanuka we wczesnym syjonizmie: symbol narodowego przebudzenia
We wczesnym okresie syjonizmu Chanuka stała się potężnym symbolem narodowego przebudzenia i wytrwałości. Historia Machabeuszy, walczących o wolność w swojej ojczyźnie, znajdowała głęboki oddźwięk w dążeniach chalucim, żydowskich pionierów, którzy starali się zbudować narodowy dom w Izraelu. Motywy święta, światło przezwyciężające ciemność i zwycięstwo wbrew wszelkim przeciwnościom, inspirowały pokolenie pragnące odbudować żydowską tożsamość i niezależność.
Ta symbolika sięgnęła także najciemniejszych czasów żydowskiej historii. Uderzającym przykładem jest słynna fotografia wykonana w nazistowskich Niemczech, przedstawiająca chanukiję zapaloną na parapecie okna, z widoczną w tle flagą nazistowską. Zdjęcie zrobiła Rachel Posner, żona rabina Akiwy Posnera. Fotografia stała się sławna jako mocne świadectwo żydowskiego oporu i nadziei w czasach prześladowań. Przypomina o trwałym przesłaniu Chanuki: światło wiary i wolności może świecić nawet w cieniu ucisku.
Chanuka dziś: latarnia wiary i wytrwałości
Chanuka to coś więcej niż upamiętnienie historyczne. To świadectwo siły żydowskiego ducha. Migoczące świece przypominają nam o świetle, które oparło się ciemności, o wierze, która zatriumfowała nad tyranią, oraz o zobowiązaniu do zachowania żydowskiej tożsamości i tradycji wbrew wszelkim przeciwnościom.
W Izraelu Chanuka nabiera szczególnie głębokiego znaczenia. Ulice jaśnieją menorami w oknach, dzieci grają w drejdel, a cały naród świętuje dziedzictwo Machabeuszy, którzy walczyli o żydowską wolność w swojej starożytnej ziemi. Ta walka jeszcze się nie skończyła.
Gdy Żydzi wciąż walczą o to, by żyć w wolności w żydowskiej ojczyźnie, Chanuka łączy nas ze wspomnieniami naszej przeszłości i z nadzieją na przyszłość.
Światła Chanuki w nazistowskich Niemczech.
Zdjęcie udostępnione publicznie dzięki uprzejmości Muzeum Holokaustu Jad Waszem w Jerozolimie.

